Opvallend stukje Bommel verdwijnt en de Buitenstad komt eraan

ZALTBOMMEL - Bommel heeft enkele niet weg te denken markante herkenningspunten: de Martinus Nijhoffbrug, de monumentale Sint-Maartenskerk met de toren en Scheepswerf De Waal. Op dit stukje industrieel erfgoed wordt binnenkort de sloophamer losgelaten. De locatie wordt volledig ontmanteld om plaats te maken voor een nieuwe wijk. Ruim driehonderd woningen en voorzieningen, zoals winkels, horeca en kantoren, gaan de nieuwe buitenwijk gezicht geven. 

Scheepswerf De Waal behoorde net als IJzergieterij Van Voorden & Co. en Drukkerij Van de Garde ooit tot de grootste werkgevers van Zaltbommel. Dat was in een tijd dat de meeste inwoners binnen de grachten woonden. Maar dat was ook in een tijd dat aan de grote rivieren scheepswerven floreerden. Zo ook in Bommel.

Het is de in Beneden-Leeuwen geboren Johannes Meijer (1832-1923) die op de werf van zijn vader met de scheepsbouw in aanraking komt. Op 30 november 1860 verhuist Johannes met zijn vrouw Cornelia naar Den Bosch. In de Brabantse hoofdstad vindt hij werk als scheepstimmerman. Maar Johannes wil meer; hij wil een eigen werf. Hij gaat op zoek naar een locatie. Hij vindt deze in Bommel. 

Succes
Het havengedeelte tussen Bolwerk De Kat en de Gamersche Poort, onderdeel van de vestingswerken, lijkt vanwege de nabijgelegen rivier de ideale stek. Met een startkapitaal van duizend gulden, afkomstig uit de erfenis van zijn vader, vraagt Johannes in 1864 een vergunning aan om een werf te mogen beginnen. De plaatselijke overheid reageert buitengewoon snel: op 6 mei krijgt Johannes het groene licht. Ruim twee maanden later, op 15 juli, mogen de Meijers Zaltbommel hun woonplaats noemen.

De scheepswerf wordt een groot succes; in 1887 volgt een uitbreiding. En in 1918 koopt De Werf een stuk van Bolwerk De Kat. Inclusief de nog aanwezige molen, waarvan een in het Stadskasteel bewaard gedeelte uit de kap het jaartal 1718 (!) draagt. Nu het bolwerk gedeeltelijk eigendom van Johannes is geworden, kan de uitstekende punt worden afgegraven, zodat steeds grotere schepen gebouwd kunnen worden. 

Ontslagen
Het succes van De Werf komt ook ten goede van het personeel. Behalve dat Meijer huizen laat bouwen, krijgen de werknemers in 1900 een eigen ziekenfonds. Dat wil niet zeggen dat het personeel nooit reden tot klagen heeft, integendeel. Nadat een eerder aangekondigde loonsverlaging is ingetrokken, wordt deze de dag voor kerst in 1921 alsnog ingevoerd. Dat pikt het personeel niet en van de 170 medewerkers gaan er op 15 december 150 in staking.

Ook het personeel van IJzergieterij Van Voorden & Co. staakt. De staking duurt ongeveer een maand. Na deze periode zijn 27 werknemers hun baan kwijt! Gebrek aan werk. Ongemerkt gaat het steeds slechter met De Werf. In de crisisjaren ‘30 staat het bedrijf op omvallen. Ontslagen vallen. De Werf gaat in augustus 1931 in de verkoop. De gebroeders Van Hattum ontpoppen zich als de reddende engel.

Mini-tsunami
Voor de komende jaren is De Werf gered. Tot 1942. Ook Bommel ontkomt niet aan de greep van de Tweede Wereldoorlog; de Duitsers vorderen de scheepswerf en zet deze in voor de Kriegsmarine. Zes jaar later zijn Jan Niestern en Hendrik Pieter Kuiper van NV Scheepsbouw Unie, uit Groningen, de nieuwe eigenaren. Het bedrijf wordt Scheepswerf De Waal gedoopt, maar zal in de volksmond altijd De Werf blijven heten.

Het bedrijf maakt wederom een bloeiende periode door. Met regelmaat glijdt een schip van de helling. Als deze op zaterdagmorgen, na het loeien van de sirene, te water wordt gelaten, loopt Bommel uit. De jeugd staat het liefst zo dicht mogelijk bij het water om onder luid gejoel vliegensvlug het bolwerk op te klauteren om zo de snel aanrollende mini-tsunami te ontwijken.

Geweldig
De Werf stond goed bekend. Volgens oud-medewerker Gijs van Wijnen mocht De Werf zelfs Prins Bernhard tot zijn klanten rekenen. “Hij vond dat we veilig en netjes werkten”, herinnert smid-bankwerker zich als de dag van gisteren. “Wat later kwam een koninklijk jacht voor klein onderhoud. Hij vond het geweldig hoe de werkzaamheden waren uitgevoerd.”

Is Gijs van Wijnen, die zijn hele werkzame leven op De Werf heeft gewerkt, vol lof, zijn vroegere collega Jan Scheffers is dat beduidend minder. Deze Bommelaar houdt het na zes jaar voor gezien. “Het was er altijd koud en nat.” 

Faillissement
Ruud Merks kan zijn leven niet zonder deze werkgever voorstellen: “Ik nam De Werf mee naar huis, het was mijn ding.” Maar zoetjesaan verdwijnt de scheepsbouw uit Nederland. Dus ook in Bommel. In 1987 gaat Scheepswerf De Waal failliet. Ruud: “We waren op vakantie toen het faillissement werd uitgesproken. Ik reageerde een beetje verdrietig.”

Maarten Busker, van Busker BV Hei- en Waterwerken, wordt de nieuwe eigenaar. Een scheepswerf wordt het nooit weer. De afgelopen veertig jaar oogt het ‘glazen’ hoofdgebouw steeds verwaarloosder. Kapotte ramen ontsieren de aanblik. 

Ontmantelen
De Bommelaar went aan dit beeld. Desondanks reageert menigeen geschokt als er plannen zijn om het terrein te ontmantelen en er appartementen te bouwen. Voor- en tegenstanders nemen elkaar de maat, maar uiteindelijk valt toch het besluit (of het zwaard van Damocles) om wat rest van wat ooit een welvarend stukje Bommel was, te slopen en een andere bestemming te geven: een woonwijk, Buitenstad geheten...

(Tekst loopt door onder de afbeelding)

Impressie van hoe de Buitenstad er uit komt te zien. - Foto: aangeleverd

Bouw eerste dertig woningen in voorbereiding

ZALTBOMMEL - Op dit moment wordt het eerste deel van de nieuwe woonwijk voorbereid. Aan de kant van de Gamerschedijk is het grondwerk gestart. In deze fase worden zo’n dertig woningen gebouwd, die waarschijnlijk deze zomer in de verkoop gaan.

 In totaal komen er zo’n 330 huizen in de Buitenstad, van grondgebonden woningen tot appartementen met uitzicht over de Waal en over de binnenstad. Ook is er ruimte voor kleinschalige bedrijven en horecagelegenheden. De ontwerpen van de woningen zijn geïnspireerd door de rijke scheepsbouwhistorie van Zaltbommel. “Dit maakt Buitenstad niet alleen een nieuwe woonwijk, maar een plek die het verleden en de toekomst van de stad met elkaar verbindt”, aldus de gemeente. De nabijgelegen landtong en uiterwaarden worden in de toekomst toegankelijk voor inwoners, waardoor het volgens de gemeente een plek wordt die ‘in harmonie is met de natuur’.

Binnenkort wordt een informatiestand geplaatst, waar iedereen informatie kan krijgen over de te bouwen woningen. Meer informatie: www.buitenstad-zaltbommel.nl

Rein van Willigen