Naaimachine van honderd jaar oud bij De Spullewaard

ZALTBOMMEL - Soms kom je bij de kringloop mooie pareltjes tegen die niet per se een flinke waarde blijken te hebben, maar wel een hele geschiedenis kunnen blootleggen. Zo ook een mooie in zeer goede staat verkerende oude naaimachine in houten kist van het merk Seidel & Naumann.

(Auteur: Marcelline Goyen, vrijwilligster bij kringloop De Spullewaard)

Op de naaimachine bevindt zich een koperen plaatje met de naam van de winkel waar het destijds (vermoedelijk rond de 20-er jaren van de vorige eeuw) is verkocht: Firma A. Lewenstein in Amsterdam. De naam Lewenstein riep bij mij gelijk een gedachte op… zou het een Joodse naam zijn? Er woonden immers vóór de oorlog heel veel – vaak ondernemende - Joden in Amsterdam. En wat is het verhaal achter deze naaimachine en de firma Lewenstein? 

Adolf Lewenstein
Uit nieuwsgierigheid om ook meer te weten te komen over het verhaal de leeftijd van deze naaimachine ging ik op internet zoeken naar mogelijke achtergronden. De naaimachine zelf bleek afkomstig te zijn uit een fabriek in Dresden (Duitsland) en werd verkocht door de firma A. Lewenstein. Oprichter van A. Lewenstein was de Joodse koopman Adolf Lewenstein die in 1868 zijn bedrijf begon, later voortgezet door zijn zoon Emanuel Albert (1870-1937), met filialen in o.a. Amsterdam (oa in de Kalverstraat), Rotterdam, Utrecht en Leiden en zelfs in Frankrijk, België, Zwitserland en Duitsland.

Rembrandt
Zijn kleinzoon Robert Lewenstein (1905-1974) nam na het overlijden van zijn vader in 1937 de zaak over. De zaken gingen erg goed en uiteindelijk hadden de ouders van Robert een flink aantal bijzondere schilderijen verzameld waaronder een Rembrandtverzameling en werken van Van Gogh, Renoir en Manet. In de Tweede Wereldoorlog is veel kunst geroofd van Joodse eigenaren, of onder gedwongen verkoop voor veel te lage prijzen aangekocht. Zo raakt ook de verzameling van familie Lewenstein ‘kwijt’. Robert Lewenstein moest in 1940 in zijn auto vluchten en kon alleen een Rembrandt meenemen.

Kandinsky
Door autopech onderweg zijn ze ook dat schilderij kwijtgeraakt en het is tot op heden niet duidelijk waar de meeste van die schilderijen gebleven zijn. Een ander schilderij uit hun collectie, ‘Bild mit Häusern’ van Kandinsky is in 1940 – onder druk? – voor 160 gulden verkocht aan het Stedelijk Museum te Amsterdam. De waarde was toen echter al tussen 2000 en 3000 gulden, dus het werd voor een schijntje overgenomen. In 2020 is de geschatte waarde van dit schilderij zo’n 20 miljoen euro waard. Rob Lewenstein, de zoon van Robert Lewenstein, start samen met de overige erfgenamen een zaak tegen het Stedelijk Museum in Amsterdam om dit schilderij weer terug te krijgen in de familie, tot op heden echter zonder succes. 

Zaltbommel
Zaltbommel heeft zelf ook een Joodse geschiedenis en er is nog altijd het van oorsprong negentiende eeuwse Mikwe in de Minnebroederstraat, nu een Joods museum. Ook zijn er vele Joodse stadsgenoten in de Tweede Wereldoorlog weggevoerd en later omgekomen / vermoord, waaronder de jonge onderwijzer en rabbijn Mau (Maurits Samuël) de Jong (1920-1943). Mau verhuisde in 1940 na het bombardement op Rotterdam naar Zaltbommel alwaar hij de rabbinale taken van de toen gevluchte Zaltbommelse rabbijn overnam. In 1943 werd hij opgepakt en vermoord in Sobibor op 16 juli 1943.

Straatnamen
Er zijn nadien straten in Zaltbommel vernoemd naar enkele uit deze stad afkomstige mensen die in de oorlog zijn omgekomen, zoals de Mau de Jongstraat waar ik zelf in woon. Een straat achter deze straat is de Harrie van de Laakstraat, genoemd naar de eigenaar van hotel Gottschalk in de Waterstraat in Zaltbommel, dat onderdak bood aan Joodse onderduikers. Harrie werd op 8 juli 1944 tijdens een inval door de Duitsers samen met een joodse onderduikster Mary Wolf ter plekke doodgeschoten. 

Stolpersteine
In de oude binnenstad zijn in de bestrating diverse koperen herdenkingsplaatjes (Stolpersteine) te vinden bij de   voordeuren waar Joodse mensen die in de oorlog zijn weggevoerd hebben gewoond. Op die plaatjes worden hun namen, geboortedatum, leeftijd en sterfdatum genoemd. Opdat ook wij in Zaltbommel hen nooit zullen vergeten. 

Andere lading
Nu ik deze trieste geschiedenis over het lot van de Joodse firma Lewenstein en vele andere Joden in de oorlog weet, krijgt de naaimachine afkomstig uit hun winkel een andere lading. Allereerst is het al bijzonder dat de ruim honderd jaar oude naaimachine nog als nieuw is, prachtig versierd met blinkend zwart en goudkleurige letters. En ook bijzonder is dat deze machine met historie uiteindelijk in de kringloop De Spullewaard in Zaltbommel terecht gekomen is. 

Erfgenamen
In eerste instantie had ik bedacht dat het mooi zou zijn om namens kringloop de Spullewaard deze naaimachine terug te gaan geven aan de erfgenamen van Lewenstein, als schrale troost voor de kunstroof in 1940 en ander leed dat is veroorzaakt door de oorlog. Maar kleinzoon Rob Lewenstein woont ergens in Amerika (adres onbekend) en van andere erfgenamen heb ik ook geen naam of adres. Wellicht dat iemand van deze erfgenamen zich nog aandient na het lezen van dit verhaal en alsnog deze naaimachine wil erven. In de tussentijd staat deze historische naaimachine op een veilig plekje bij de Spullewaard in Zaltbommel. 

Bronnen: 

1. Archief van de N.V. Amsterdamsche Naaimachinehandel v/h A. Lewenstein
2. Van Diepen Van der Kroef Advocaten: ‘Erven Lewenstein vs. Stedelijk Museum inzake roofkunst (Kandinsky)’
3. Het Parool: ‘Familie Lewenstein wil Kandinsky terug: ‘Stedelijk museum handelt onethisch’ 27-10-2020.