Cineast Jos Kruisbergen stopt op 78-jarige leeftijd met filmen
RIVIERENLAND - Filmer Jos Kruisbergen, de man die het wonen, werken en leven in het Rivierengebied vastlegde voor de stichting Tweestromenland in Beeld en Geluid, sluit zijn indrukwekkende hoofdstuk af.
In ruim tweeëndertig jaar tijd maakte hij meer dan zevenhonderd reportages en ruim honderd documentaires. Met zijn kenmerkende stijl, dichtbij de mensen, met oog voor detail en gevoel voor historie, wist hij Rivierenland te verbeelden zoals niemand anders dat kon.
In de Bommelerwaard groeide Jos uit tot een vertrouwd gezicht. Samen met Geert Megens filmde hij talloze gebeurtenissen: van de laatste districtscentrale tot de zandwinning in Kerkdriel, waar ooit een honderd meter brede afkalving plaatsvond en een complete vissteiger in de diepte verdween. Burgemeester Haas sprak toen van een gevaarlijke situatie: “Er hadden doden kunnen vallen.” Kruisbergen legde het allemaal vast, altijd met oog voor de menselijke kant van het verhaal.
Heerewaarden
Een van zijn meest bijzondere projecten was de documentaire ‘Het verdwenen eiland Heerewaarden’. Op verzoek van zijn vriend Willie Vermeulen begon hij aan een film over het vissersdorp tussen de Waal en de Maas. Vijf jaar lang, van 1995 tot 2000, filmde hij samen met Geert Megens het dorp en zijn bewoners. De inmiddels overleden journalist Ruud Stoeten noemde het “een uniek document waar schrijver Geert Mak jaloers op zou zijn.” Kruisbergen legde onder meer de laatste dag van de gemeente Heerewaarden vast: de raadsvergadering, een bruiloft, het sluiten van het gemeentehuis. Toen de secretaris de sleutel omdraaide en zei: “Dit is het einde van de gemeente Heerewaarden,” draaide zijn camera.
Palingstropers
De bijna honderdjarige Sientje, die onverstoorbaar de krant las terwijl het water onder haar voeten klotste, werd een iconisch beeld. “Ik was nooit bang”, zei ze. Heerewaarden stond ook bekend om zijn palingstropers. Toen Kruisbergen vroeg of hij eens mee mocht met Bart Vissers en Nico Hooijkaas, kreeg hij aanvankelijk geen toestemming. Burgemeester Henk Spoelstra bemiddelde uiteindelijk: “Dit hoort bij onze geschiedenis.” Zo trok Kruisbergen, samen met zijn geluidsman en de twee stropers, midden in de nacht met een tractor en platte kar door de stromende regen en het stijgende Waalwater om de fuiken uit te zetten. “Het was levensgevaarlijk. We hadden kunnen verdrinken,” blikt hij terug. Tijdens de première van de documentaire in een uitverkochte Bogerd in Druten kreeg burgemeester Spoelstra een staande ovatie. “Een burgemeester die zelf de regels overtreedt voor het belang van de geschiedenis, dat vind ik prachtig,” zei Kruisbergen toen. Zowel Henk Spoelstra als de palingstropers Bart Vissers en Nico Hooijkaas zijn inmiddels overleden.
Documentaire over evacuatie
Landelijke bekendheid kreeg hij met zijn oorlogsdocumentaire over Wamel en met ‘Op de rand van land en water', over de grote evacuatie in het Rivierengebied, die destijds meer dan zestigduizend bezoekers trok. Opmerkelijk is dat Kruisbergen zijn levenswerk grotendeels uit eigen zak financierde. Hij investeerde 560.000 gulden, verdiend bij de NOS en RTL, in de stichting. "Ik wilde dat mijn werk bewaard zou blijven voor iedereen”, zei hij daar eens over. Dankzij de duizenden banden die hij kreeg van Jan Dijk (NOS) kon hij zijn archief blijven uitbouwen. Zijn grote leermeesters en bewonderaars, onder wie Gijs Stappershoef, pionier van de Nederlandse televisie, plaatsten Jos Kruisbergen in het rijtje van Joris Ivens en Leni Riefenstahl. RTL-baas Henny de Vos noemde hem zelfs “de Bert Haanstra van Wamel”. Ook Chris Ronteltap van het ministerie van WVC schaarde hem in dat rijtje, en NOS-baas Theo Leeuwenburg beaamde dat. Toch had Jos een volledig eigen stijl. Hij was de eerste in Hilversum die alles zelf deed: camera, geluid en montage. Later kreeg hij ondersteuning van zijn vaste geluidsman Geert Megens.
Watersnood 1926
Nu, op 78-jarige leeftijd, stopt Jos Kruisbergen met zijn vrijwilligerswerk. Zijn indrukwekkende documentaire over de watersnood van 1926 in het Land van Maas en Waal - gemaakt met unieke interviews uit de jaren tachtig - bracht hem onverwacht volop in de belangstelling. De druk van pers en organisaties werd hem echter te groot. Hij sliep slecht en voelde zich geestelijk slecht. In overleg met zijn huisarts besloot hij een punt achter zijn werk te zetten. Een waardig einde aan een lange periode van toegewijd vrijwilligerschap.
Om zijn levenswerk te behouden is de Jos Kruisbergen Stichting opgericht, die zijn omvangrijke filmarchief zal beheren en veiligstellen voor toekomstige generaties. Scholen, universiteiten, waterschappen, verzorgingstehuizen en Alzheimer-cafés kunnen zijn films blijven bekijken op de website van de stichting. Zelf gaat Jos in alle rust verder met het monteren van nog niet afgemonteerde films, zelfs materiaal uit 1995. Zo kunnen mensen ook in de toekomst blijven genieten van het werk van Jos Kruisbergen.
Bas van der Hoeven