* HOME * UITAGENDA * STREEKINFO * STREEKPRODUCTEN * VRIJE TIJD * LEVEN & GEZONDHEID * BEDRIJVEN * * ** KAART *

Zaltbommel

De oude stadswallen van Zaltbommel

Zaltbommel is een gezellig vestingstadje aan de Waal met veel bezienswaardigheden en activiteiten. Veel mensen kennen het stadje van de stompe-toren-zonder-spits. Al van verre zie je die 'toren van Bi-Ba-Bommel'. Vanaf de mooie Waalbrug zie je ook de kleine bewoonde watertoren en de stadswallen. Daarachter ligt het oude en ommuurde deel van het stadje Zaltbommel. De geschiedenis is er overal voelbaar.

Zaltbommel is dan ook al meer dan duizend jaar oud. De eerste vermelding van een nederzetting stamt uit het jaar 850 ('Bomela'). In 999 kreeg de nederzetting het zogenaamde recht van tol en munt en van gruit, een stof waarmee het bier tot gisting werd gebracht. Vanaf de 13e eeuw werd Zaltbommel een belangrijke handelsstad, het kreeg stadsrechten (1231), stadsmuren (1316) en vestingwerken, die er nu nog zijn. Oorspronkelijk heette de stad Bommel. Tot heden wordt de stad door de bewoners zo genoemd.

In 1572 verklaarde Zaltbommel zich onafhankelijk en solidair met de Geuzen. De boze Spanjaarden probeerden daarna tevergeefs de stad in te nemen. Maurits van Oranje zorgde voor de bouw van nog meer versterkingen rondom de stad. De Spanjaarden kwamen er niet in! De inwoners hielden zich toen bezig met nijverheid en handel. De stad heeft diverse bloeiperioden gekend. De bloeiperiode was relatief vroeg, vergeleken met andere Nederlandse steden in de gouden eeuw. In het begin van de 17e eeuw nam de betekenis van Zaltbommel af. Dit kwam door het ontstaan van een zandplaat in de Waal. Het het aantal schepen dat Zaltbommel aandeed verminderde daardoor drastisch. 's-Hertogenbosch nam de functie van de grensplaats Zaltbommel over.

Midden 19e eeuw nam de industrie toe. Er waren in die tijd 10 scholen, waaronder een Latijnse school. De stichter van het KNMI, C.H.D. Buys Ballot, was leerling van deze school. In 1869 kwam er een spoorbrug over de rivier. In 1933 kwam pas de eerste verkeersbrug over de Waal. Tot die tijd deden veerbootjes hun werk. De markante Martinus Nijhoffbrug is in 1996 geopend.

In de winter van 1995 liet de toenmalige Gelderse commissaris van de koningin, Jan Terlouw, de Bommelerwaard evacueren wegens de dreiging van hoog water.

Op 12 december 2007 vloog een Apachehelikopter in de hoogspanningskabels bij Hurwenen en zat het overgrote deel van de Bommelerwaard ruim twee dagen zonder stroom. Dit resulteerde in een (lichte) stijging van het aantal inwoners, negen maanden later...

De huidige stadswallen stammen uit de zeventiende eeuw. De panden aan de boulevard zijn grotendeels gerenoveerd. Vlak daarachter ligt het oude centrum met haar middeleeuwse stratenpatroon en huizen uit de zestiende en zeventiende eeuw. Op het Kerkplein staan een aantal fraaie stadsboerderijen. De schuren zijn nog herkenbaar.

Bezienswaardigheden in Zaltbommel

De Grote of Sint-Maartenskerk
Deze kerk stamt uit de 15e eeuw en behoort tot de best bewaarde voorbeelden van Nederrijnse late gotiek. Deze bouwstijl komt voor langs de Rijn, Vanaf het Duitse Xanten stroomafwaarts tot aan Zaltbommel. De ontwerper is waarschijnlijk de in Zaltbommel geboren Ghisbert Schairt. Aan de karakteristieke, stompe toren dankt Zaltbommel zijn lied 'In die grote stad Zaltbommel'! In werkelijkheid is de torenspits in 1696 door brand verloren gegaan. In de kerk hangt overigens een schilderij uit omstreeks 1560 met de rond 1500 voltooide toren met een lange, slanke spits.

Stadskasteel / Maarten van Rossumhuis
Het Stadskasteel / Maarten van Rossumhuis is een versterkt huis dat omstreeks 1535 werd gebouwd door de Gelderse krijgsheer Maarten van Rossum. Het is nu een museum met informatie over de historie en kunst van de Bommelerwaard. Er is onder andere informatie over Fiep Westendorp, de bekende illustratrice van Jip en Janneke, die in Zaltbommel is geboren en getogen.

De Katholieke Sint-Martinuskerk
Deze kerk is in 1837 gebouwd naar een ontwerp van architect E. Kroon in neoclassisistische stijl.

Watertoren van Zaltbommel
Rondom de oude watertoren (1905) ligt een klein natuurterrein, in beheer bij Staatsbosbeheer, dat via een wandelpad toegankelijk is. De watertoren is bewoond en tevens in gebruik als leuke theetuin waar u in de zomermaanden welkom bent.

Oude vestingwerken
De vestingwerken zijn, zoals vele vestingwerken in Nederland, in de 19e eeuw omgevormd tot park. Ze vormen nu een prachtige groene gordel met wandelroutes rondom de binnenstad.

Middeleeuwse stadsmuur
De middeleeuwse muur om de stad is gedeeltelijk bewaard gebleven. Restanten worden nu gerestaureerd. Sommige delen zijn onder een dijk uit het zicht verdwenen. De weg langs de binnenzijde van de muur is gedeeltelijk nog aanwezig (Zandstraat en de Bloemendaal). Behalve de Waterpoort zijn de poorten in de muur verdwenen.

De Waalkade
Deze is na het hoge water in 1995 opnieuw ingericht. Vanaf een terras of bankje op de boulevard kunt u genieten van het heerlijke uitzicht op de Waal, haar strandjes en de Martinus Nijhoffbrug. De uiterwaarden parallel aan de Waalkade zijn vrij toegankelijk.

Martinus Nijhoffbrug
De markante Martinus Nijhoffbrug is in 1996 geopend.


Voormalig nonnenklooster

Bij de restauratie van de 14e eeuwse stadsmuur van Zaltbommel zijn in een onooglijk schuurtje achter de Nonnenstraat muurresten aangetroffen uit de late Middeleeuwen. Na bestudering van oude kaarten blijkt dat het gaat om resten van een gebouw dat bij het Maria Magdalenaklooster hoorde. Naar de bewoonsters van dit klooster is de Nonnenstraat vernoemd.

FEITEN & CIJFERS
Naam	Zaltbommel
Gemeente	Zaltbommel
Aantal inwoners	11.732 (1 jan 2009)
Eerste vermelding	850 na Chr. als Bomela
Carnavalsnaam	Mispelgat
Bouw stadsmuren	1316
Blikseminslag raakt 1e x de torenspits	1538
Blikseminslag raakt 2e x de torenspits	26 juli 1696
Spoorbrug over de rivier	1869
Eerste brug over de Waal	1933
Evacuatie Bommelerwaard	1995
Martinus Nijhoffbrug	1996
Grote stroomstoring door Apachehelikopter	12 dec 2007

Relevante links:
- De Gootspoken van Zaltbommel
- Kunstwerken in de stad Zaltbommel
- Sint-Maartenskerk

Gedichten en liederen

Veelvuldig is de geschiedenis van de stad berijmd en bezongen.

Een liedeken ter eeren der vromer Stadt Salt-Bommell (1592)
Hierin roemt Caspar Barlaeus sr. de heldenmoed van de stad die in 1572 als enige in het Spaansgezinde gewest Gelderland voor de prins van Oranje koos.

Gedicht ”Over Salt-Boemels waternoot”
In dit gedicht van dichter-glasschilder Hendrik Hoet, staat de wateroverlast in de Bommelerwaard in de winter van 1662-1663 centraal.

Het lied ”In die grote stad Zaltbommel”
Dit lied past op het eerste gezicht in een rij van door de historie geïnspireerde verzen. Lees verder >>

Gedicht "De moeder de vrouw"
Sonnet van Martinus Nijhoff. Lees verder >>

Gedicht van Willem van Toorn (2000)
Tussen stad en rivier wil het oog een grens
getrokken zien die helder aangeeft waar
schoonheid kan overvloeien in gevaar.
Maar wie de maat overschrijdt ontneemt de mens
zijn gezicht op het leven zelf. De stad
verlatend door de poort wil een bewoner water
ervaren, schepen, uiterwaarden
en boven al die schittering uit de strak
gespannen nieuwe brug. Geen muur
die schijn van eeuwige veiligheid belooft
zal dit stromen onttrekken aan het oog:
steeds gelijk en steeds anders - de rivier.

Willem van Toorn, 2000


Het gemeentewapen van Zaltbommel.
Op 18 april 2001 is bij Koninklijk Besluit het wapen aan de gemeente Zaltbommel verleend.
'In azuur een aan de onderzijde gekanteelde hoofdbalk van goud, vergezeld boven van drie mispelbloemen van zilver en beneden van een zwaard van zilver met gevest van goud, aan weerszijde vergezeld van een burcht van goud, geopend en verlicht van het veld. Het schild gedekt met een gouden kroon van vijf bladeren en gehouden door twee leeuwen van goud, getongd en genageld van keel'.

Gemeentevlag Zaltbommel
In het wapen en in de vlag (2002)van de gemeente Zaltbommel komen drie verschillende symbolen voor: een mispelbloem, een zwaard en een kasteel.

Geboren

ca. 1490-1555, Maarten van Rossum, veldheer en jonge edelman die als ridder de opdracht had om Gelderland te verdedigen tegen de Spaanse Vorst Karel V. Met zijn (te) kleine leger voerde hij een soort guerrilla, waarbij hij andere steden in Gelderland aanviel. De invloed van Maarten is vandaag de dag nog zichtbaar in Zaltbommel.

1545-1614, Ghisbertus Masius, een van de eerste bisschoppen van het Bisdom 's-Hertogenbosch.

1826-1896, Hendrik Antonie Lodewijk Hamelberg, consul-generaal en speciaal gezant van Oranje Vrijstaat.

1858-1942, Gerard Philips, grondlegger van Philips, broer van Anton.

1874-1951, Anton Philips, grondlegger van Philips.

1879-1954, Peter van Anrooy, componist en dirigent.

1963, Ingeborg Ansing, actrice.

1916-2004, Fiep Westendorp, illustratrice en tekenares.

1985, Reinette van Tuijl, fotomodel.

Inwoners

1817-1890, Christophorus Buys Ballot. natuurkundige en oprichter van het KNMI.

1829-1906, Suzanne Leenhof, concertpianiste en echtgenote van de schilder Édouard Manet, getrouwd in Zaltbommel.

1936, Bab Siljee, illustrator.

1937, Gerben Hellinga, schrijver en acteur.

1949, Emmy Verhey, violiste.

1958, Maarten Ducrot, wielrenner en wielrencommentator.

1966, Igor Verhoeven, e-commerce pionier en internetpionier.

1967, Anouchka van Miltenburg, Tweede Kamerlid voor de VVD sinds 2003.

Bezoekers

Franz Liszt, Hongaars pianist en componist (1811-1886). Het verhaal gaat dat hij, onderweg van Keulen naar Londen, aangetrokken door het geluid van de carillon, een bezoek gebracht aan Zaltbommel.

Karl Marx, Duits economisch filosoof en neef van de familie Philips (1818-1883). Philips Sr. beheerde de erfenis voor Marx, die nogal een gat in z'n hand had.

Sinterklaas. Ieder jaar bezoekt de goed heiliman ook dit stadje. In 2002 werd het bezoek op landelijke televisie vertoond (51ste televisie-intocht). Het bekende lied 'In die grote stad Zaltbommel' speelde een belangrijke rol in deze intocht.