De Grote of Sint-Maartenskerk

Sint-Maartenskerk Zaltbommel
De Sint-Maartenskerk van Zaltbommel.

ZALTBOMMEL - De karakteristieke, stompe toren van de Sint-Maartenskerk bepaalt al eeuwen de contouren van Zaltbommel. De kerk is in de 15e eeuw gebouwd - deels op een ouder kerkgebouw - en behoort tot één van de best bewaarde voorbeelden van Nederrijnse late gotiek. Deze bouwstijl komt voor langs de Rijn, vanaf het Duitse Xanten stroomafwaarts tot aan Zaltbommel. De ontwerper is waarschijnlijk de in Zaltbommel geboren Ghisbert Schairt.

In het bekende lied 'In die grote stad Zaltbommel' drijft de torenspits hulpeloos in het rond na een watersnood. In werkelijkheid is de spits in 1696 door brand na een blikseminslag verloren gegaan. Het was niet de eerste keer dat de bliksem schade toebracht aan kerk en toren. Op Hemelvaartsdag in 1538 viel de gotische spits een eerste keer ten prooi aan het vuur. Deze werd ongeveer 20 jaar later vervangen door een kleinere spits in renaissancestijl die ruim 100 jaar lang de kerk heeft gesierd. Toen in 1696 ook deze tweede spits door de bliksem werd verwoest konden de Bommelaren niet anders concluderen dan dat dit de toorn van God was. Sindsdien heeft de kerk geen spits meer, maar een karakteristieke ‘stompe’ toren.

In de kerk hangt een schilderij met daarop een afbeelding van de rond 1500 voltooide toren met haar lange, slanke, gotische torenspits die wel 30 meter hoog was. De totale hoogte van de toren was daarmee ongeveer 100 meter!

De Sint-Maartenskerk bestaat uit een schip met verhoogde lichtbeuk en brede zijbeuken. De buitenzijde is bekleed met tufsteen. Het koor is lager dan het schip en eenvoudiger van uitvoering. Het dak van het middenschip werd eeuwenlang gesierd door een in 1799 gesloopt torentje, een zogenaamde dakruiter.

Middeleeuwse schilderingen
De kleur en lichtinval in de kerk bepalen de sfeer. Op muren gewelven en pijlers zijn ruim 50 middeleeuwse schilderingen aangebracht. Deze zijn zorgvuldig geconserveerd. Vermeldenswaardig zijn de afbeeldingen van de marteling van St. Christoffel en de legende van de drie levenden en de drie doden.

De grote magistraatsbank
De grote magistraatsbank is rond 1595 samengesteld uit het oude koorgestoelte (1420 – 1425). De oorspronkelijke koorbanken, destijds opgesteld in de koorruimte, dienden tot zitplaats van de kanunniken van het kapittel, in de periode 1303 tot aan de Reformatie in 1572. Het houtsnijwerk van de panelen is zeer fraai en het bekijken waard.

Wolfferts-Heynemanorgel
Het indrukwekkende orgel is van het type Wolfferts-Heynemanorgel en dateert uit 1783 – 1796.
Orgelmaker Andries Wolfferts heeft bij de bouw van het nieuwe orgel gebruik gemaakt van materiaal van het oude orgel (van Matthijs Verhofstadt). In 1786 is het nieuwe orgel klaar. Dit instrument wordt 10 jaar later vergroot door Antonius Friedrich Gottlieb Heyneman. In 1796 is het orgel “nadat prullen eraan getobt hebben, eindelijk in een goeden stand gebragt door Heineman” (J. Hess). De volgende aanpassing aan het instrument vindt pas plaats in 1860 door N.A. Naber die een nieuwe Viola di Gamba plaatste. In 1905 wordt de dispositie licht gewijzigd echter zonder al te rigoureuze aantastingen van de originele klank. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog wordt het orgel gedemonteerd vanwege het voornemen van de Duitse bezetter om de kerktoren op te blazen. De verschillende onderdelen worden her en der in de stad bewaard. Na de oorlog wordt het instrument weer opgebouwd en gerestaureerd door de firma De Koff. Er wordt van de gelegenheid gebruik gemaakt om het orgel, volgens de smaak van die tijd, een heldere uitstraling te geven. Naast enkele dispositiewijzigingen wordt ook de toonhoogte met bijna een halve toon verhoogd, door het verkorten van het gehele pijpwerk. Het resultaat was uiterst teleurstellend. In plaats van helderder klonk het orgel nog doffer en dikker dan het al was… Na de kerkrestauratie wordt ook het orgel weer gerestaureerd, nu door de firma Blank uit Herwijnen. De belangrijkste werkzaamheden waren naast herstel van windladen en dispositie het verlengen van het pijpwerk tot oorspronkelijke lengte.

Het koororgel
Het koororgel is gebouwd door Orgelmakerij Gebr. Reil uit Heerde. Het werd geplaatst in 1984 in het pas gerestaureerde koor van de kerk. In 2008 is een uitgebreide onderhoudsbeurt uitgevoerd. Hierbij is o.a. de stemming gewijzigd (was Werckmeister, is nu Neidthardt) en is een Kromhoorn toegevoegd.

Het kansel
Het kansel dateert uit 1679. Het klankbord is later vergroot. Doophek en banken (voor ouderlingen en diakenen) dateren uit de 17e eeuw.

De stenen doopvont
De stenen doopvont dateert uit omstreeks 1534 maar is in de loop van de tijd helaas beschadigd en bevindt zich nu in de Van Rossumkapel. De versieringen op de doopvont zijn afbeeldingen van het oude en nieuwe testament.

Versieringen van beeldhouwwerk
Op diverse plaatsen in de kerk zijn versieringen van beeldhouwwerk te zien: op de sluitstenen van de gewelven, de kraagstenen in een van de kapelletjes, de oude grafzerken en de wijwaterbak aan een pilaar (noorderportaal).

FEITEN & CIJFERS
Naam	Sint-Maartenskerk
Plaats	Zaltbommel, Bommelerwaard
Adres	Kerkplein 1 5301 EK Zaltbommel
Gebouwd	15e eeuw

OPENINGSTIJDEN
Jan/feb	Gesloten.
Mrt/apr	alleen in het weekeinde open van 13.30 tot 16.30 uur.
Mei t/m sept	van dinsdag t/m zondag open van 13.30 tot 16.30 uur.
Okt t/m dec	alleen in het weekeinde en in de herfstvakantie open van 13.30 tot 16.30 uur.
Ook open op	Op 2e Paasdag Koninginnedag 2e Pinksterdag 2e Kerstdag Open Monumentendag (van 10.30 uur tot 16.30 uur).

De Grote of Sint-Maartenskerk

FEITEN & CIJFERS

OPENINGSTIJDEN